نیازسنجی فناورانه: صنعت دقیقاً به چه چیزی نیاز دارد؟
بسیاری از همکاری‌های دانشگاه و صنعت از تعریف نادرست نیاز آسیب می‌بینند. روشی گام‌به‌گام برای کشف نیاز واقعی، سنجش توان جذب و اولویت‌بندی راه‌حل‌ها.
در بسیاری از جلسات میان دانشگاه و صنعت، گفت‌وگو با جمله‌ای آشنا آغاز می‌شود: «ما به یک فناوری جدید نیاز داریم.» اما وقتی پرسیده می‌شود دقیقاً چه مسئله‌ای باید حل شود، پاسخ‌ها مبهم می‌شوند. از سوی دیگر، پژوهشگران گاه با فهرستی از توانمندی‌های آزمایشگاهی به سراغ صنعت می‌روند، بی‌آن‌که بدانند کدام‌یک برای طرف مقابل ارزش واقعی دارد. نیازسنجی فناورانه فرایندی است برای پر کردن همین شکاف؛ یعنی تبدیل احساس کلی «نیاز به فناوری» به تعریفی روشن، قابل‌سنجش و قابل‌اقدام از مسئله.
فشار فناوری یا کشش بازار؟
یکی از بحث‌های قدیمی در مطالعات نوآوری این است که نوآوری را بیشتر پیشرفت علم و فناوری پیش می‌راند یا تقاضای بازار. موری و روزنبرگ در مروری انتقادی بر پژوهش‌های تجربی زمان خود نشان دادند که مفهوم «تقاضا» در بسیاری از این مطالعات بیش از حد گسترده و مبهم تعریف شده است. به استدلال آنان، تقاضا و پایه دانش علمی و فناورانه هر دو بر نوآوری اثر می‌گذارند و نباید یکی را تنها عامل تعیین‌کننده دانست (Mowery & Rosenberg, 1979).
این دیدگاه برای نیازسنجی پیامدی روشن دارد. صرفاً پرسیدن «چه می‌خواهید؟» از صنعت کافی نیست، چون مدیران اغلب نیاز خود را در قالب راه‌حل‌هایی بیان می‌کنند که می‌شناسند. هم‌زمان، عرضه فناوری بدون فهم مسئله نیز به محصولاتی می‌انجامد که کسی به آن‌ها نیاز ندارد. نیازسنجی خوب در نقطه تلاقی این دو قرار دارد.
صنعت معمولاً راه‌حلی را که می‌شناسد درخواست می‌کند؛ وظیفه نیازسنجی، کشف مسئله‌ای است که پشت این درخواست پنهان است.
از درخواست تا «کاری که باید انجام شود»
کریستنسن و همکارانش با چارچوب «کاری که باید انجام شود» پیشنهاد می‌کنند که به‌جای تمرکز بر ویژگی‌های مشتری یا محصول، بر پیشرفتی تمرکز کنیم که مشتری در شرایطی مشخص به دنبال آن است. از این منظر، مشتری محصولی را «استخدام» می‌کند تا کاری را برایش انجام دهد، و این کار علاوه بر بُعد کارکردی، ابعاد اجتماعی و عاطفی نیز دارد (Christensen et al., 2016).
در فضای صنعتی، این چارچوب کمک می‌کند درخواستی مانند «یک سامانه پایش هوشمند می‌خواهیم» را بازکاوی کنیم. شاید کار اصلی، کاهش توقف‌های پیش‌بینی‌نشده خط تولید باشد؛ شاید پاسخ‌گویی به الزامات یک مشتری صادراتی؛ و شاید کاهش وابستگی به یک تکنسین باتجربه که به‌زودی بازنشسته می‌شود. هر یک از این تعریف‌ها به راه‌حل فناورانه متفاوتی می‌رسد.
ظرفیت جذب: آیا سازمان آماده دریافت فناوری است؟
نیاز واقعی فقط به مسئله وابسته نیست، بلکه به توان سازمان در به‌کارگیری راه‌حل نیز بستگی دارد. کوهن و لوینتال مفهوم ظرفیت جذب را برای توصیف توانایی یک سازمان در تشخیص ارزش دانش بیرونی تازه، جذب آن و به‌کارگیری‌اش در اهداف تجاری معرفی کردند و نشان دادند که این توانایی تا حد زیادی به دانش مرتبط پیشین سازمان وابسته است (Cohen & Levinthal, 1990).
پیام عملی این مفهوم آن است که انتقال یک فناوری پیشرفته به سازمانی که پایه دانشی لازم را ندارد، اغلب به نتیجه نمی‌رسد. بنابراین نیازسنجی باید علاوه بر مسئله، توان فنی، نیروی انسانی، زیرساخت و فرهنگ یادگیری سازمان گیرنده را نیز بسنجد. گاه نخستین نیاز واقعی، نه خود فناوری، بلکه آموزش و ارتقای مهارت تیم داخلی است.
روش گام‌به‌گام نیازسنجی فناورانه
شناخت راهبرد: اهداف کسب‌وکار در چند سال آینده چیست و فناوری قرار است به کدام‌یک کمک کند؟
گفت‌وگوی میدانی: با مدیران، سرپرستان تولید، کارشناسان کیفیت و اپراتورها جداگانه گفت‌وگو کنید؛ هر سطح، مسئله را از زاویه‌ای متفاوت می‌بیند.
مشاهده مستقیم: فرایند را در محل ببینید؛ بسیاری از مسائل در گزارش‌ها ثبت نمی‌شوند.
تعریف مسئله با شاخص: هر نیاز را با شاخصی قابل‌سنجش بیان کنید، مانند زمان توقف، نرخ ضایعات یا مصرف انرژی.
ارزیابی ظرفیت جذب: توان فنی، نیروی انسانی و زیرساخت سازمان را برای پذیرش راه‌حل بسنجید.
بررسی گزینه‌ها: راه‌حل‌های موجود در بازار، فناوری‌های دانشگاهی و توسعه داخلی را در کنار هم مقایسه کنید.
اولویت‌بندی: نیازها را بر پایه اثر، فوریت، هزینه و امکان‌پذیری مرتب کنید.
سنجش بلوغ راه‌حل‌ها و نقشه راه
پس از تعریف نیاز، باید روشن شود راه‌حل‌های پیشنهادی در چه مرحله‌ای از بلوغ قرار دارند. مقیاس سطح آمادگی فناوری یا TRL، که بلوغ فناوری را در نُه سطح از اصول پایه تا اثبات در محیط عملیاتی توصیف می‌کند، ابزاری مفید برای این مقایسه است (Mankins, 2009). صنعتی که به راه‌حلی فوری نیاز دارد، معمولاً باید به فناوری‌های بالغ‌تر بیندیشد؛ در حالی که نیازهای راهبردی و بلندمدت می‌توانند با پروژه‌های پژوهشی مشترک دنبال شوند.
برای پیوند دادن نیازها و راه‌حل‌ها در طول زمان، نقشه راه فناوری ابزاری شناخته‌شده است. فال و همکاران رایج‌ترین قالب آن را نقشه‌ای چندلایه توصیف می‌کنند که لایه‌های بازار و کسب‌وکار، محصول و خدمت، و فناوری را در یک محور زمانی به هم پیوند می‌دهد و وابستگی‌های میان آن‌ها را نشان می‌دهد (Phaal et al., 2004). چنین نقشه‌ای به هر دو طرف، یعنی صنعت و دانشگاه، کمک می‌کند ببینند هر پروژه در کجای مسیر بلندمدت قرار می‌گیرد.
قالب‌های همکاری پس از نیازسنجی
نتیجه نیازسنجی لزوماً یک پروژه بزرگ تحقیق و توسعه نیست. مرور پرکمن و همکاران نشان می‌دهد تعامل دانشگاهیان با صنعت قالب‌های متنوعی دارد، از پژوهش مشترک و پژوهش قراردادی تا مشاوره، و این تعاملات گسترده‌تر از ثبت اختراع و واگذاری مجوز است (Perkmann et al., 2013). گاه یک دوره مشاوره کوتاه یا یک آزمون تخصصی، پاسخ مناسب‌تری برای نیاز تعریف‌شده است.
نیازسنجی دقیق، بهترین سرمایه‌گذاری پیش از هر سرمایه‌گذاری فناورانه است.
خطاهای رایج در نیازسنجی
پذیرفتن نخستین تعریف مسئله بدون بازکاوی آن.
گفت‌وگو تنها با مدیران ارشد و نادیده گرفتن کارکنانی که هر روز با مسئله روبه‌رو هستند.
تبدیل نیازسنجی به فهرستی طولانی از خواسته‌ها، بدون اولویت‌بندی.
نادیده گرفتن هزینه‌های پنهان پیاده‌سازی، از آموزش تا نگهداری.
پایان دادن به نیازسنجی پیش از توافق دو طرف بر شاخص‌های موفقیت.
جمع‌بندی
نیازسنجی فناورانه پلی است میان زبان مسئله در صنعت و زبان راه‌حل در دانشگاه. با فراتر رفتن از درخواست‌های ظاهری، کشف کاری که باید انجام شود، سنجش ظرفیت جذب سازمان و اولویت‌بندی بر پایه شاخص‌های روشن، می‌توان همکاری‌هایی طراحی کرد که برای هر دو طرف ارزش واقعی بیافریند. پژوهشگری که این زبان را بیاموزد و مدیری که برای تعریف دقیق مسئله وقت بگذارد، هر دو از هزینه پروژه‌های بی‌ثمر در امان می‌مانند.
منابع
Christensen, C. M., Hall, T., Dillon, K., & Duncan, D. S. (2016). Know your customers' "jobs to be done." Harvard Business Review, 94(9), 54–62. https://hbr.org/2016/09/know-your-customers-jobs-to-be-done
Cohen, W. M., & Levinthal, D. A. (1990). Absorptive capacity: A new perspective on learning and innovation. Administrative Science Quarterly, 35(1), 128–152. https://doi.org/10.2307/2393553
Mankins, J. C. (2009). Technology readiness assessments: A retrospective. Acta Astronautica, 65(9–10), 1216–1223. https://doi.org/10.1016/j.actaastro.2009.03.058
Mowery, D., & Rosenberg, N. (1979). The influence of market demand upon innovation: A critical review of some recent empirical studies. Research Policy, 8(2), 102–153. https://doi.org/10.1016/0048-7333(79)90019-2
Perkmann, M., Tartari, V., McKelvey, M., Autio, E., Broström, A., D'Este, P., Fini, R., Geuna, A., Grimaldi, R., Hughes, A., Krabel, S., Kitson, M., Llerena, P., Lissoni, F., Salter, A., & Sobrero, M. (2013). Academic engagement and commercialisation: A review of the literature on university–industry relations. Research Policy, 42(2), 423–442. https://doi.org/10.1016/j.respol.2012.09.007
Phaal, R., Farrukh, C. J. P., & Probert, D. R. (2004). Technology roadmapping—A planning framework for evolution and revolution. Technological Forecasting and Social Change, 71(1–2), 5–26. https://doi.org/10.1016/S0040-1625(03)00072-6